Pigmenten van tijdloos meesterschap
Hieronder lees je meer over de tien belangrijkste pigmenten die de basis vormden van Vermeers tijdloze meesterschap:
1. Loodwit
- Wat is het? Een basisch loodcarbonaat. Het was hét belangrijkste wit in de zeventiende eeuw vanwege de uitstekende dekkracht en de unieke manier waarop het licht reflecteert.
- Voorbeeld bij Vermeer: Het melkmeisje. De subtiele glans op de tuit van de melkkan en de iconische lichtval op de muur zijn meesterlijk opgebouwd met loodwit.
- Wetenswaardigheid: Loodwit is uiterst giftig. Kunstenaars liepen destijds het risico op loodvergiftiging ('schilderskoliek'). Desondanks was het onmisbaar, omdat het ook hielp de olieverf sneller te laten drogen. Vanaf de 19e eeuw is loodwit verboden en vervangen door zinkwit en titaanwit.
2. Gele Oker
- Wat is het? Een natuurlijk aardpigment dat bestaat uit klei en ijzeroxiden. Het heeft een warme, goudgele tot bruingele tint.
- Voorbeeld bij Vermeer: Brieflezende vrouw in het blauw. De warme, neutrale tinten in de achtergrond en de landkaart tonen Vermeers strategische gebruik van oker om balans te brengen.
- Wetenswaardigheid: Oker is een van de oudste pigmenten ter wereld en werd al in de prehistorie gebruikt voor grotschilderingen. Het was goedkoop, zeer stabiel en mengde perfect met bijna elk ander pigment.
3. Vermiljoen
- Wat is het? Een helderrood pigment gemaakt van kwiksulfide. Het kon natuurlijk worden gewonnen uit het mineraal cinnaber, maar werd in de Nederlanden vaak synthetisch geproduceerd.
- Voorbeeld bij Vermeer: Het glas wijn en Dame met twee heren. Het vermiljoen is te vinden in de schitterende rood-oranje satijnen kleding van de jonge vrouwen.
- Wetenswaardigheid: Nederlands vermiljoen stond in de 17e eeuw bekend als het beste ter wereld. Het proces om kwik en zwavel te verhitten tot een dieprood poeder was een goed bewaard chemisch geheim. De dek- en kleurkracht van vermiljoen zijn goed, maar de lichteichtheid niet. De kleur verloopt in de loop der tijden en wordt zwart.
4. Rauwe Omber
- Wat is het? Een natuurlijk aardpigment dat naast ijzer ook mangaanoxide bevat, wat zorgt voor een koelere, groenbruine tint.
- Voorbeeld bij Vermeer: Gezicht op Delft. Vermeer gebruikte rauwe omber uitgebreid in de schaduwpartijen van de gebouwen en het water om diepte en atmosferische koelte te creëren.
- Wetenswaardigheid: Omber staat erom bekend dat het de droogtijd van olieverf enorm versnelt vanwege het aanwezige mangaan. Vermeer gebruikte het vaak in zijn 'onderschilderingen' (de eerste schetsmatige lagen). De naam is afgeleid van 'umbria' - schaduw - en het verwijst naar de Italiaanse provincie waar deze grondstof gedolven wordt.
5. Kraplak
- Wat is het? Een transparant, organisch rood pigment dat werd gewonnen uit de wortels van de meekrap-plant (Rubia tinctorum).
- Voorbeeld bij Vermeer: Het meisje met de parel. Haar zachtroze, glanzende lippen kregen hun levendige kleur door een transparante glazuurlaag van kraplak over een fellere ondergrond.
- Wetenswaardigheid: Zeeland was in de 17e eeuw een wereldwijd centrum voor de teelt en verwerking van meekrap. Omdat het een transparant 'lakpigment' is, werd het in dunne, glanzende laagjes (glazuren) aangebracht.
6. Groene Aarde
- Wat is het? Een natuurlijk silicaatmineraal met een zachte, grijsgroene tint en een lage dekkracht.
- Voorbeeld bij Vermeer: Zittende virginaalspeelster. Vermeer gebruikte groene aarde op een zeer onconventionele manier: hij mengde het door de schaduwen van de huidtinten in de gezichten en halzen van zijn personages.
- Wetenswaardigheid: Het gebruik van groene aarde in vleestinten (huid) was eigenlijk een middeleeuwse techniek (verdaccio). Tijdgenoten van Vermeer vonden het destijds vreemd, maar het gaf zijn schaduwen een unieke, koele levendigheid.
7. Roetzwart en Ivoorzwart
- Wat is het? Roetzwart ontstaat door het opvangen van roet van brandende olie of vet (koel, blauwachtig zwart). Ivoorzwart (of beenzwart) wordt gemaakt door het verkoolen van botten of ivoor (diep, warm zwart).
- Voorbeeld bij Vermeer: De gitaarspeelster. De diepe, donkere patronen op haar jasje en de schaduwen achter haar tonen Vermeers gebruik van deze zwarten om contrast te scheppen.
- Wetenswaardigheid: Vermeer mengde zijn zwartpigmenten zelden puur. Om de schaduwen 'lucht' te geven, mengde hij roetzwart vaak met een vleugje ultramarijn of oker, waardoor de schaduwen transparant en levendig bleven in plaats van 'dood'.
8. Ultramarijnblauw
- Wat is het? Een legendarisch blauw pigment gemaakt van de vermalen halfedelsteen lapis lazuli, die destijds uitsluitend via Afghanistan werd geïmporteerd.
- Voorbeeld bij Vermeer: Het meisje met de parel (haar iconische blauwe tulband) of Vrouw in blauw leest een brief.
- Wetenswaardigheid: Ultramarijn was in de zeventiende eeuw kostbaarder dan goud. De naam is afkomstig van 'ultra mare', wat 'over zee' betekent. Terwijl de meeste schilders het spaarzaam gebruikten, was Vermeer er bijna rücksichtslos mee; hij mengde het zelfs door de achtergronden, witte muren en schaduwen om het typische 'Delftse licht' te vangen. Dit bezorgde zijn gezin destijds diepe schulden.
9. Loodtingeel
- Wat is het? Een synthetisch, heldergeel pigment gemaakt door het samensmelten van lood- en tinoxiden bij hoge temperaturen.
- Voorbeeld bij Vermeer: De liefdesbrief. Het stralende gele jasje van de zittende vrouw is geschilderd met dit intense, dekkende geel.
- Wetenswaardigheid: Loodtingeel was hét geel van de Renaissance en Barok, maar raakte na 1750 plotseling volledig in de vergetelheid, overschaduwd door herontdekte pigmenten zoals Napels geel. Pas in de 20e eeuw werd het recept door wetenschappers herontdekt. Loodtingeel was, naast het ultramarijnblauw, het tweede kostbare pigment. Warmere kleuren loodtingeel onstonden bij lagere temperaturen, het lichtere citroengeel juist bij hogere temperaturen.
10. Smalt
- Wat is het? Een pigment gemaakt van fijngemalen, kobalthoudend glas. Het heeft een intens blauwe kleur, maar verliest bij vermenging met olie vaak zijn kleurkracht over de eeuwen heen.
- Voorbeeld bij Vermeer: Christus in het huis van Martha en Maria. De blauwe jurk van Maria bevat smalt als goedkopere ondergrond voor het dure ultramarijn.
- Wetenswaardigheid: Omdat smalt in feite glas is, moest het heel grof gemalen worden; als je het te fijn wreef, werd het poeder grijs. Helaas reageert het kobaltglas vaak met olie, waardoor veel blauwe partijen in schilderijen uit de 17e eeuw door de eeuwen heen saai grijs of bruin zijn uitgeslagen.
De alchemie van Vermeer
Het genie van Vermeer lag niet in het bezit van een oneindige hoeveelheid kleuren, maar in de manier waarop hij deze specifieke stoffen combineerde. Door het contrast tussen het peperdure, heldere ultramarijn en het warme loodtingeel, overgoten met de helderheid van loodwit, slaagde hij erin om de tijd stil te zetten en het Hollandse daglicht voor altijd te vangen op het canvas.
In het ‘Vermeeratelier’ in het Vermeer Centrum Delft ontdek je nog meer over de pigmenten van Johannes Vermeer. Klik hier voor het boeken van je online ticket.