Loop door het levende canvas van Vermeer
Hoewel zijn eigen atelier de tand des tijds niet heeft doorstaan, zijn de fysieke locaties waar hij werd gevormd, woonde en zijn inspiratie vond nog altijd te traceren. We nemen je in deze blogpost mee langs de plekken die het verhaal van zijn meesterschap en zijn nalatenschap vertellen.
1. Voldersgracht 25: het geboortehuis
Onze reis begint aan de Voldersgracht. Op nummer 25 stond vroeger het huis 'De Vliegende Vos'. Hier werd Johannes Vermeer in 1632 geboren. Zijn vader, Reynier Jansz, dreef hier een herberg en was actief als kunsthandelaar en wever. Het was de plek waar Johannes zijn allereerste levensjaren doorbracht en waar de creatieve vonk waarschijnlijk is overgeslagen.
2. Markt 54-56: Herberg Mechelen
Vermeer was nog een jonge jongen toen het gezin verhuisde naar de Markt. Zijn vader kocht de grote Herberg Mechelen, gelegen op de hoek van de Markt en de Oude Manhuissteeg. Hier groeide Vermeer op. Mechelen was een bruisende plek vol reuring, reizigers en kunsthandel. Het was in deze herberg dat Johannes in contact kwam met de schilderijen die zijn vader verhandelde, wat zijn besluit om kunstenaar te worden sterk heeft beïnvloed. In 1885 is het pand op deze plek gesloopt om de Oude Manhuissteeg te verbreden. Aan de gevel van Markt 52 hangt hiervoor een gedenksteen, waarop overigens ten onrechte vermeld staat dat Johannes Vermeer hier geboren is.
3. Markt 34: Het Gulden ABC
Naast het stadhuis, op de Markt, vinden we een van de belangrijkste locaties uit de Vermeer-geschiedenis: 'Het Gulden ABC'. Dit pand huisvestte in de 17e eeuw een boekbinderij en drukkerij en werd gerund door Jacob Dissius.
Het verhaal achter deze plek is uniek. Jacob Dissius trouwde in 1680 met Magdalena van Ruijven. Zij was de dochter van Pieter van Ruijven en Maria de Knuijt: de rijke mecenassen (rijke weldoeners) die vrijwel de gehele carrière van Vermeer financieel steunden en zijn belangrijkste opdrachtgevers waren. Toen Magdalena's ouders stierven, erfde zij hun enorme kunstcollectie. Na haar vroege overlijden in 1682 kwam de collectie volledig in handen van haar man, Jacob Dissius.
Dit betekent dat er in de kamers van Het Gulden ABC aan de Markt maar liefst 21 originele schilderijen van Vermeer hebben gehangen. Volgens een oude inventarisatie hingen er elf in de voorkamer, vier in de achterkamer, één in de keuken en twee in de kelder. Ruim de helft van Vermeers totale oeuvre hing dus in dit ene pand aan de Markt! Na de dood van Dissius werden deze 21 topstukken in 1696 tijdens een legendarische veiling in Amsterdam definitief over de wereld verspreid.
4. Vlamingstraat 40-42: Het Straatje van Vermeer
Lange tijd was het een van de grootste mysteries in de kunstwereld: waar schilderde Vermeer zijn beroemde 'Het Straatje'? Na diepgravend archiefonderzoek is de locatie definitief vastgesteld aan de Vlamingstraat, ter hoogte van de huidige nummers 40 en 42.
Hoewel de 17e-eeuwse huizen zelf in de loop der eeuwen zijn vervangen, geeft de smalle gang (de 'Penspoort') die er nog altijd tussendoor loopt een prachtig beeld van de ruimtelijke indeling die Vermeer destijds vastlegde. Het is een plek waar de alledaagse schoonheid van het historische Delft tastbaar wordt.
5. Oude Langendijk: het atelier
Na zijn huwelijk met Catharina Bolnes verhuisde Vermeer naar de 'Papenhoek'—de katholieke enclave van Delft. Ze trokken in bij zijn vermogende schoonmoeder, Maria Thins, in een groot hoekpand aan de Oude Langendijk (op de hoek van de Jozefstraat).
Dit is de plek waar zijn topstukken daadwerkelijk zijn gemaakt. Dankzij een oude inventarislijst weten we dat zijn atelier zich bevond in de voorkamer op de eerste verdieping. De ramen keken uit over de Oude Langendijk, waardoor de kamer perfect werd verlicht door het constante, koele noorderlicht dat we kennen van Het Melkmeisje en Het Meisje met de Parel.
Het huis is in de 19e eeuw gesloopt om plaats te maken voor de huidige Maria van Jessekerk. De reusachtige kerk is 'omgekeerd' gebouwd ten opzichte van de oude huizen: de hoofdingang ligt aan de Burgwal, maar de achterzijde (het koor) staat precies op de fundamenten van het atelier aan de Oude Langendijk.
6. De Hooikade: Gezicht op Delft
Voor zijn meest iconische buitenzicht moeten we naar de zuidkant van de stad, naar de Hooikade. Hier stond Vermeer toen hij zijn wereldberoemde 'Gezicht op Delft' schetsmatig opzette. Hoewel de grote stadspoorten van het schilderij inmiddels zijn afgebroken, is de contour van de Kolk nog nagenoeg hetzelfde. Als je hier staat, zie je precies hoe de zonvlekken over het water en de daken dansen—een fotografisch effect dat Vermeer als geen ander beheerste.
7. Oude Kerk: de laatste rustplaats
We eindigen de wandeling bij de Oude Kerk, de markante kerk met de scheve toren. Hier ligt de meester van het licht begraven. Hoewel zijn exacte grafsteen in de loop der eeuwen verloren is gegaan, is er in het noorderbeuk-koor een sobere gedenksteen geplaatst. Het is een serene plek om stil te staan bij een man die Delft nooit verliet, maar de stad wel wereldberoemd maakte.
Terwijl zijn tijdgenoten de wereld over reisden naar Italië of Engeland voor fortuin en avontuur, bleef Vermeer binnen de vertrouwde muren van zijn eigen stad. Van zijn geboortehuis aan de Voldersgracht tot zijn atelier aan de Oude Langendijk en de schatkamer in 'Het Gulden ABC' aan de Markt: zijn hele universum besloeg slechts een paar honderd meter. Maar juist door die extreme beperking kon hij de diepte in gaan. Hij zocht de eeuwigheid in het alledaagse Delftse licht, en vond die ook.
Loop de Vermeer-wandeling door Delft
Wil u ook Delft bekijken door de ogen van Vermeer, koop dan voor 3,00 euro aan de balie van het Vermeer Centrum Delft het wandelgidsje 'Het Delft van Vermeer'.