De locatie: een Katholiek toevluchtsoord
Hoewel Vermeer - die van huis uit protestants was - opgroeide in de herberg van zijn vader aan de Voldersgracht en later de Markt, verhuisde hij rond 1660 naar het ruime woonhuis van zijn welgestelde schoonmoeder, Maria Thins. Dit pand stond op de hoek van de Oude Langendijk en de Molenpoort (de huidige Jozefstraat) in de zogenaamde 'Papenhoek' - de katholieke enclave van Delft. Dit was een bijzondere plek: direct naast het huis bevond zich een schuilkerk van de Jezuïeten. Tegenwoordig staat op deze plek de katholieke Maria van Jessekerk.
digitale schets woonhuis Maria Thins (zijaanzicht)
Wat weten over zijn atelier
Dankzij een gedetailleerde inventarislijst, opgesteld na zijn dood in 1675, zijn er zaken die we exact weten over zijn atelier. Het bevond zich in de voorkamer op de bovenverdieping. In deze kamer stonden twee schildersezels, drie paletten en een houten scherm. Het noorderlicht viel hier door de ramen naar binnen - een cruciaal detail, want noorderlicht verandert gedurende de dag nauwelijks van kleur of intensiteit, wat Vermeer de kans gaf om urenlang aan dezelfde kleurnuance te werken.
Wat weten we niet over zijn atelier?
Wat we niet weten, is hoe Vermeer die serene rust bewaarde. Het huis aan de Oude Langendijk werd bewoond door een groot gezin met uiteindelijk elf kinderen. Hoe hij de chaos van een 17e-eeuws huishouden buiten de deur van zijn atelier hield, blijft een raadsel.
Ook over zijn techniek tasten we deels in het duister. Er zijn aanwijzingen dat hij een camera obscura gebruikte om lichtval te bestuderen, maar op de inventarislijst van de Oude Langendijk komt dit apparaat niet voor. Mogelijk is hij via jezuïeten van de naastgelegen jezuïtenkerk in aanraking gekomen met de camera obscura en heeft hij er een geleend. Of was zijn oog simpelweg scherper dan welk apparaat ook?
De keuze voor één plek
Het is voor ons bijna onvoorstelbaar: een kunstenaar die zijn hele volwassen leven in nagenoeg dezelfde kamers doorbrengt. Toch was dit de kracht van Vermeer. Terwijl tijdgenoten als Frans Hals of Rembrandt experimenteerden met beweging en drama, of schilders als Gerard Ter Borch ervoor kozen om te reizen, koos Vermeer voor verdieping.
Door op één plek te blijven, werd hij een meester in observeren van licht. Hij kende de lichtreflectie op de witgekalkte muren van de Oude Langendijk door en door. De kamer was zijn universum; juist in de beperking van de ruimte vond hij een ongekende diepgang.
De voorgevel aan de Oude Langendijk
In de 17e eeuw was het perceel van Maria Thins een hoekpand. De hoofdingang en de brede voorgevel lagen aan de Oude Langendijk. Het atelier bevond zich aan deze straatzijde op de eerste verdieping, zodat Vermeer profiteerde van het vrije noorderlicht dat niet gehinderd werd door bebouwing direct aan de overkant. Het huis liep diep naar achteren langs de toenmalige Molenpoort (de huidige Jozefstraat). Het was een aanzienlijk pand voor die tijd, maar het besloeg bij lange na niet de volledige lengte van de huidige kerk tot aan de Burgwal.
- Toen: achter het huis van Maria Thins lagen andere percelen en kleinere woningen die doorliepen richting de Burgwal.
- Nu: de Maria van Jessekerk is een enorme neogotische kruiskerk. Om deze te kunnen bouwen, zijn in de 19e eeuw meerdere panden gesloopt. De kerk strekt zich nu helemaal uit van de Burgwal (de voorzijde) tot de Oude Langendijk (de achterzijde/koorzijde).
Een verdwenen erfenis
Vandaag de dag staat op de plek van het huis van Maria Thins de neogotische Maria van Jessekerk (gebouwd tussen 1875 en 1882). Het originele atelier is gesloopt, maar als je aan de achterzijde van de kerk staat, aan de Oude Langendijk, bevind je je op de exacte plek waar Het Melkmeisje en Het Meisje met de Parel het licht zagen. Aan de achterzijde van de kerk vind je een informatiebord dat vertelt over het historisch belang van deze locatie.
Het atelier aan de Oude Langendijk herinnert ons eraan dat je niet ver hoeft te reizen om het universum te ontdekken. Soms is een enkele kamer met goed noorderlicht genoeg om de eeuwigheid te vangen. In het Vermeer Centrum Delft vind je digitale reproducties van alle werken van Vermeer. Op 19 van de 37 werken is het atelier van Vermeer, met de glas in loodramen te zien.
Je ontmoet de Meester van het licht in Delft!
Klik op deze link voor tickets.